www.zbu.edu.mn

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
И-мэйл Хэвлэх PDF

Өндөр гэгээн Занабазар

Халхын анхдугаар Богд их соён гэгээрүүлэгч өндөр гэгээн Занабазар арван нэгдүгээр жарны хөхөгчин гахай жилд эцэг түшээт хан Гомбодорж, эх хатан Ханджамц хоёрын гэрт мэндэлсэн байна. Гурван насандаа урьд өмнө ном судар зааж цээжлүүлээгүй байхад өдөр бүр Жамбалцанжодыг уншиж байхад нь бүгдээрээ гайхамшигтай болсон. Дөрвөн настайдаа Жанбаалин Номун хаан дахь үргээж гэнэн санваар өгч Ишдорж (занабазар) хэмээх алдрыг олжээ. Энэ үед Азарын хар хэл, төвд хэлийг аяндаа мэдэж, зарлиг зохиолыг хайрласан ээрэг гайхамшигт элдэв зүйлд дулдуйлан Төвдөд элч илгээж Банчин Богд, тавдугаар Далай лам , зарим чойжин сахиусанд нарийвчлан айлтгулсны хариуд Жавзун Даранатын хувилгаан мөн гэсэн хариу илрүүлсэн байна. Таван настайд нь Ширээт цагаан нуур гэдэг газар ширээнд залж Монголын шашны тэргүүн богдоор өргөмжилсөн байна. Бинсаа брүлгүү Лувсанданзанжацаас лам хуврагийн сахил хүртэж Лувсандамбийжалцан гэдэг алдрыг олжээ. Төвдөд элч илгээж тавдугаар Далай ламын дотно лам Нилваа цорж Намхайсодномдагва гэдэг эрдэмтэй ламыг урин залж ёнзин багшид шүтжээ. Багш нараасаа судар тарнийн олон номлолыг сонсож, эрдэм ухаанд мэргэжсэн байна. Арван гувантайдаа Баруун хүрээг байгуулжээ. Арван тавтай Үй Занд очихоор замдаа Гүмбүм хийд. Жачун хий. Рандэн хийд, Ринчэнбраг, тансаг гандан чойнхор, Даглүн зэрэг хийдүүдээр дайрч Гандан хийдэд морилон ирэхэд нь шар жагсаалаар угтан хүндэлсэн байна. Цааш Лхас, Брайвун, Сэра хийдэд очиж улмаар тавдугаар Далай лам Агваанлувсанжамцад бараалхаж мөрөгсөн байна. Хийдүүдэд өргөл буянйг ихээр үйлдээд Дашлхүмбэ хийдэд хүрч Банчин богд Лувсанчойжижалцанд бараалхан мөргөж уулзсан байна. Тэр үед Банчин богд нас сүүдэр өндөр наян хоёр хүрсэн боловч маш их баясаж өдөр бүр бараалхахад нь зарлиг сургаалаа хайрладаг байжээ. Банчин богдоос гэцэл санваар хүртсэний гадна олон зүйлийн авшиг ном хөтлүүлж хүртсэн байна. Тэрээр төвдөд удаан сууж ном сурж судлах хүсэлтэй байгаагаа банчин богдод айлтгасанд одоо үед алс холын Монгол оронд хуврагийн аймгийг байгуулж , шашин амьтны тусыг үйлдвэл чухал хэрэгтэй байгааг анхааруулж айлдсаныг даган Төвдөд сургуульд суухаа хойшлуулж төмөр туулай ламд бараалхан олон номын эш хөтөлбөрийг хүртжээ. Гэгээнтнээс Монголд хийд бариулах талаар асууж айлтгахад тавдугаар Далай лам машид баясан зарлиг зөвлөгөө өгч Төвдийн засгийн газраас дацангийн хамба лам. Шанзав, нярав, сойвон, донир, эмч, унзад, бурхан зураач зэрэг тавиад лам нарыг томилж гэгээнд Жэвзүндамба хутагт цол жуух тамга тэмдгийг соёрхсон байна. Тэндээс эргэж Амдогинн хийд олноор дайрч халх нутагт ирэх замд нь Ламын гэгээн Лувсанданзанжалцан тосож бараалхсан байна. Тэр жилийнхээ өвөл өргөөндөө морилон иржээ. Усан луу жилд (1952) Халхын долоон хошууны ноёд Эрдэнэзуугийн ойролцоо Өндөр гэгээнийг залж, өлмий бат орших мандал өргөж, чуулган хийжээ. Энэ үеэр хувилгаан Лувсанпэрэнлэйг хүндлэн сайн ноёны хувилгаанд алдаршсаны учир шалтгаанаар “Ноён хутагт” цол хайрлажээ. Харин Зая бандида гэдэг цолыг сүүлд тавдугаар Далай лам хайрласан юм. “Ялгуулсан” хэмээх хөх морин жилд (1654) Банчин Богдын зарлигийн дагуу Хэнтий ханы ойролцоо Их хүрээ Ганданшадивлин хийдийг байгуулжээ. Өндөр гэгээн өөрийн хүрээ өргөөнөсөө холгүй орших аглаг орон хангайн “Д. Үвханэвамгачил” хэмээн алдаршсан сүмд цййн бараа бологчийнхоо хамт очиж, бясалгал даяан хийж суудаг байжээ. Тэр үед Банчин Богд наян найман настайдаа бие лагшин нь чилээрхснийг зөн мэдлээрээ болгоогоод, цөөн бараа бологчидтойгоо хөхөгчин хонин жилийн (1655) намар морилж , Дашлхүмбэ хийдэд очиж. Банчин Богдод мөргөж , бат оршил чилээ арилсан гэдэг. Ингэж Төвдөд залрахдаа рид худилгааны чадлаар долоо хонгийн дотор очсон нь үнэн болохыг намтруудад тодорхой өгүүлсэн байдаг. Гал бичин жилд эргэж өөрийнхөө хүрээнд ирсэн байна. Гэгээн нь шинээр сүм хийд байгуулахыг удирдан зөвлөж , бурхан шүтээн шинээр бүтээж, сүм хийд, аймаг, жас, сүрэг тэргүүтнийг эхлэн байгуулжээ. Хурлын уншлага, жаяг , сургууль, дэглэмийг ч олон жилийн турш нарийвчлан гаргасан байна. Зурмал бурхан “Тонвадондон” алтан шармал гурван бурхныг бүтээж, эзэн хаанд өргүүлсэнд хаан маш ихэд таалан баясаж, хариуд нь их бэлэг сэлт явуулж байжээ. Хааяа хааяа Төвдөд элч илгээж Далай лам, Банчин Богд болон Төвдийн томоохон хийдүүдэд өргөлд өргөж, хурал хуруулж, буян үйлддэг байжээ. Төвдөөс ганжуур судар тэргүүтэн олон нандин шүтээнийг залж авчирсан байна. Богд өөрөө ганжуурыг монгол хэлэнд бүрэн орчуулах таадалтай байсан боловч цаг хямарч бүтээгүй юм. Гал барс жилийн (1686) намар хүрэн бэлчирт болсон “Халхын долоон хошуу. Ойрадын их чуулган ”-д Далай ламыг төлөөлсөн Гандан ширээт, Манж эзэн хааны элч Арни-Алихан амбан тэргүүтэн ихэс ноёдын чуулганд голлон оролцсон байна. Тэр чуулганаас Зая Бандидын хийдэд залагдан дайраад өөрийнхөө хүрээнд морилжээ. Тэр үед халхын баруун урианхай, өөлдийн хооронд хямрал гарсны улмаас шороо луу жилийн эхээр Галдан Бошигт цэрэг дайчлан халхад довтлох замдаа Эрдэнэзуу хийд, хүрээ Ганданшадивлин, Өндөр гэгээний хүрээ зэрэг сүм хийд , бурхан шүтээнийг эвдэн сүйтгэсэн юм. Энэ үед Өндөр гэгээн Манж эзэн сүйтгэсэн хааны ивээлд багтахаар Ламын гэгээн Лувсанданзанжалцан тэргүүтэй зуу гаруй бараа бологсдын хамт Халхын зүүн хилийн ойролцоо ирээд, хилд суух амбанаар дамжуулан эзэн хааны сонорт айлтган мэдүүлсэнд түр хугацаагаар хамгаалалтандаа авсан байна. Цагаагчин хонин жил (1691) –ийн дөрвөн сард Өндөр гэгээн, Түшээт хан голлосон Халхын ноёд Долнуурын газарт манжийн Энх-Амгалан хаанд бараалхаж, чуулган хийж, манж эзэн хааны ивээлд багтсан байна. Манжийн эзэн хаанаас халхын ихэс лам ноёдтой уулзсан энэ газарт Халхын долоон хошууны лам нар голлсон сүи хийд хэрэгтэйг эзэн хаан зөвшөөрсний дагуу Долнуурын зүүн сүмийг байгуулан эзэн хааны зарлигаар Өндөр гэгээн нэгэн шавийг Да ламаар тушаан тавьсны хойд дүрийн хувилгаад нь Долнуурын сүмд суух Ноён цорж болжээ. Өндөр гэгээн шавь нартайгаа хурал номыг залгуулан “хэн бүхэн” гэдэг газар гурван жил хүртэл байршин суугаад нутагтаа буцжээ. Хожим сүүлээр усан нохой, усан гахай жилд Өөлдийн Цэрэндондов, Дорждамба, Гандандондов хэмээх гурван ноён халхад цэрэг хөдөлгөн довтолж, Цэцэн вангийн хатан, хүү болон лам Шива тэргүүтнийг олзлон аваачсан. Мөн сүм хийдэд хорлол хөнөөл үйлдэн Эрдэнэзуугийн хийдэд ирэхэд чулуун арслан нь хүрхэрсэн бөгөөд цэргийн жанжин нь зуу бурханы алтан нигуурыг сэлмээр далайхад Гомбо гүр сахиус хилэгнэсэн төдийгөөр тэр жанжин цусаар бөөлжиж үхсэнд цэргүүд нь айцгааж, жанжныхаа хүүрийг моринд ачаад хойд зүг рүү буруулан Орхон голыг гатлах үед гол үерлэж, олон цэргүүд үхэцгээсэн байна. Тэр үед халхаас Данзандорж ван хоёр гурван мянган цэрэгтэй байлдхж, Өөлдийн цэргийг сарниан дарсанд эзэн хаанаас түүнд хошой чин вангийн хэргэм зэрэг хайрласан зэрэг нь Эрдэнэзуугийн түүхэнд байдаг болой. Эртний шүтээн Эрдэнэзууг цэргийн аюул гурав дахин ирэхэд нэг их гэмтэлгүй гарна гэж түүхэнд байдгийг хиргис хийгээд Галдан Бошигт, жаал Цэрэндондов гурвын цэрэг мөн болов уу гэж саналаа. Өмнө өгүүлсэн цагаагчин хонин жилээс хойш олон дахин , зарим жилүүдэд цагаан сараар манжийн Энх-Амгалан хааны амар мэндийг айлтгасан эзэн хаанд бараалхаж Бээжинд очдог байжээ. Хөх нохой жил (1694) Их хүрээнд дайн самуун дэгдэхийн үед гэмтсэн язгуурын таван бурхан, найман суварга зэрэг их бага олон шүтээнийг засан сэлбэж аравнай өргөсөн бөгөөд ламын гэгээн Лувсанданзанжалцан хүрээний олон шавь нарт гэцэл, гэлэн сахил хүртээсэнд өндөр гэгээн таалан баясаж. “Хамба номун хан” цол өгч, тэрнээс хойш ламын гэгээн нь “Ханчинчойжал” хэмээн алдаршжээ. Цагаагчин могой жил (1701) Эрдэнэзууд очиж эвдэрсэн сүм дуган, бурхан шүтээнийг сэтгээн засварлаж аравнай өргөсөн байна. Манж эзэн хаан өндөр гэгээнийг олон дахин сорьж туршиж байсан боловч, түүний эрдэм чадлыг бишрэн хүндэтгэж Жэвзүндамба хутагтаас илүү айлдаж байжээ. Урьд өмнө хүрээ рэбогэжээ Ганданшадивлин хийд дайн самууны хөлд нэрвэгдэж гэмтсэн зэрэг шалтгаанаар тавдугаар Далай ламаас өөр газарт нүүлгэхийг айлдсаны дагуу тал нохой жилд (1706) Их хүрээг “Цэцэрлэгийн эрдэнэ толгой” хэмээх газарт зөөж, шинээр байгуулж хурлын уншлага, ая дан, хөгжим, балин тахил бэлтгэх ёс 5 журам ламрим, ложин, жидрэм, зогрим, эм, зурхай, урлах ухаан тэргүүтнийг нарийвчлан сургаж зааж байсан байна. Усан барс жил (1722) манжийн Энх-Амгалан хаан таалал төгссөний хойдын буян ерөөлийг үйлдүүлэхээр манжийн Найралттөд хааны заллагаар Бээжинд морилжээ. Усан туулай жилийн цагаан сарыг Бээжинд өнгөрөөж хаврын тэргүүн сарын арван дөрвөнд наян есөн насандаа таалал төнсжээ. Өндөр гэгээн нь олон дээд төрөлхтний сайн номлол байсаар байхад нь над адил нь шинээр ном зохиохын хэрэг байхгүй гээд ном олныг бичих таалалгүы байсан бөгөөд түүний зохиол ном нь жижиг нэг боть төдий байна гэж Зая Бандида айлдсан байна. Түүний дотны шавь Зая Бандида Лувсанпэрэнлэй намтраа хэлж өгөхийг өндөр гэгээнээс дахин дахин айлтгаж , арван хоёр жилийн туршид хүсэхэд соёрхож зөвшөөрөөгүй байна. Харин заримдаа наргиан болгож надад мэргэдийг баясгаад байх намтар байхгүй. Боов идсэнээ хэлэхгүй люм бол өөр юм байхгүй гэж айлдаж байсан байна. Үүнээс үзэхэд эрдэм ухаан, чадлаа ил гаргалгүй дотроо нууж эгэл жирийн даруу байдлыг эрхэмлэдэг байжээ.

Зохиолуудын ерөнхий тойм

Өндөр гэгээн Занбазар “Сүнтор”-ын гарчигаас харахад элдэв зүйлийн мөргөл залбирал, ерөөл зан үйлийн чиглэл голлосон зуун хориод нэр төрлийн ном зохиосон байна. Үүнийг Түшээт хан аймгийн Түшээт ханы хошууны номгоны дарь эх ламтан Агваанчүлтэмжамцын бичсэн Өндөр гэгээний “Сүнтор”-ын гарчгийг баримтлан хэлж байна. Боржигоны баруун чойрын гэвш лам иштавхай 1961 онд шинэ делид хэвлүүлсэн монголын зарим хутагт , хувилгаад эрдэмтэн лам нарын намтар, сүмбүмийн гарчиг “Дурдлыг сэргээгч толь” хэмээх номонд Өндөр гэгээний товч намтар болон цөөн тооны зохиолуудын гарчгийг хэвлэсэн байдаг. Өндөр гэгээний зохиолуудыг харахад ихэвчлэн шашны дотоод зан үйлд зориулсан бясалгал, уншлага, залбирал, мөргөлийн чиглэлээр олон жижиг ном зохиосон байна. Ламын гэгээн Лувсанданзанжалцан, Зая Бандида Лувсанпэрэнлэй нарын бат орших залбирлуудаас гадна Жалханз хутагт Лувсанданзанжамц, Шива ширээт Лувсан нарын айлтгасан залбирлууд, мөн Ганжуур, Данжуур, Жадамба, Сундуй, Банзрагч. Ламримчим зэрэг судар номыг хэвлэхэд зориулж хийсэн тэмдэглэлүүд , мөн Гомбо, Чойжал, Намсрай зэрэг бурхдад зориулсан Чайбүл зэрэг номуудыг дурдаж болно. Монголын ард түмний дунд үлэмж дэлгэрч, ихэд алдаршсан гол зохиол нь соёмбо үсэг, Жинлавцогзол, Маанийн дүвтавсамбу зэрэг зохиолууд юм.

Зочин

Манайд 14 зочид онлайн

Feed Display

Сувгийн хаяг тодорхойгүй байна.
  • Гишүүд : 60
  • Мэдээлэл : 130
  • Мэдээллийг Үзсэн Тоо : 143025